Εικόνα 1: Χάρτης της λεκάνης της Αθήνας που δείχνει το δίκτυο του ποταμού, τις δομημένες περιοχές (α) και τα διοικητικά όρια του δήμου (β) (Diakakis, et al. 2016)

Σήμερα, μεγάλο μέρος του υδρολογικού δικτύου της Αθήνας παραμένει κρυμμένο κάτω από την πόλη (Εικόνα 1). Ωστόσο, συνεχίζει να επηρεάζει τα φαινόμενα πλημμυρών, τη διαθεσιμότητα του νερού και τη συνολική ανθεκτικότητα του αστικού περιβάλλοντος. Ο Κηφισός και ο Ιλισός εξακολουθούν να ρέουν υπόγεια ως μικρά ρεύματα σε περιόδους ξηρασίας, αλλά μετατρέπονται σε ισχυρούς χειμάρρους κατά τις έντονες βροχοπτώσεις, προκαλώντας συχνά πλημμύρες. Μόνο μικρά τμήματα του Ηριδανού παραμένουν ορατά στο ιστορικό κέντρο.

Πώς έγινε η Αθήνα σημείο αναφοράς για την κλιματική αλλαγή

Η ταχεία αστική επέκταση της Αθήνας απαίτησε την ανάπτυξη εκτεταμένων κατασκευασμένων υποδομών, μεταβάλλοντας δραστικά τη σχέση της πόλης με το νερό. Η πόλη εξελίχθηκε σε ένα κυρίως «γκρι» τοπίο, στο οποίο κυριαρχεί άσφαλτος και σκυρόδεμα. Η απώλεια βλάστησης και εδαφικών επιφανειών περιόρισε τη φυσική ικανότητα ψύξης και αποδυνάμωσε τη λειτουργία του τοπίου ως «σφουγγαριού» που απορροφά το βρόχινο νερό.
Η έλλειψη διαπερατών επιφανειών και πρασίνου εντείνει τη θερμική καταπόνηση στην πόλη (Εικόνα 2). Κατά τη διάρκεια τoυ καύσωνα, το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας οδηγεί σε αύξηση της θερμοκρασίας έως και 3,5°C πάνω από τον μέσο όρο (Founda & Santamouris, 2017). Δορυφορικά δεδομένα (Εικόνα 3) δείχνουν ότι οι επιφανειακές θερμοκρασίες σε πυκνοδομημένες περιοχές μπορεί να είναι έως και 10–12°C υψηλότερες σε σύγκριση με γειτονικούς χώρους πρασίνου (Sangam, 2025).

Εικόνα 2: Αθήνα – Αστικοί Πράσινοι Χώροι (Green ESM 2016) (Pafi et al., 2016)

Πάρκα, μικρά αστικά δάση και πράσινοι διάδρομοι λειτουργούν ως «κόμβοι» και «συνδέσεις» που συμβάλλουν στον καθαρισμό του αέρα, στη βελτίωση του μικροκλίματος και στην ενίσχυση της βιοποικιλότητας. Ωστόσο, οι πράσινοι χώροι στην Αθήνα καλύπτουν μόλις 0,4 km², δηλαδή περίπου το 2,8–3% της συνολικής επιφάνειας του δήμου.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε κάτοικος διαθέτει κατά μέσο όρο μόνο 2–2,5 m² πρασίνου, δηλαδή πολύ κάτω από τα 9 m² ανά άτομο που προτείνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Papageorgiou & Gemenetzi, 2018). Κατά τις ημέρες έντονης ζέστης, αυτή η άνιση κατανομή συμβάλλει σε θερμοκρασίες που συχνά ξεπερνούν τους 40°C, θέτοντας σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία.

Οι περιοχές με πυκνή βλάστηση παραμένουν σημαντικά πιο δροσερές. Τα πάρκα μπορούν να μειώσουν τη θερμοκρασία επιφάνειας κατά 4–6°C, ακόμη και κατά τη διάρκεια καύσωνα. Ωστόσο, η αύξηση της θερμοκρασίας, η μείωση των βροχοπτώσεων και οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας έχουν αποδυναμώσει πολλά από τα υπάρχοντα οικοσυστήματα πρασίνου (Sangam, 2025).

Εικόνα 3: Δορυφορική απεικόνιση της Αθήνας στα αριστερά, με ανάλυση θερμικής καταπόνησης στα δεξιά (0=δροσερό, 1=χειρότερο), (Sangam, 2025)

Μετατρέποντας συμβατικά πάρκα σε σημεία δροσισμού

Το έργο Cooling Havens δεν περιορίζεται στη φύτευση δέντρων ή στην αναβάθμιση πάρκων. Προτείνει «ένα νέο είδος αστικότητας που σκέφτεται και δρα πέρα από τον παραδοσιακό διαχωρισμό φύσης και πολιτισμού» (Council of Europe, 2021). Το έργο αντιμετωπίζει την απώλεια των επιφανειακών ροών νερού στην Αθήνα μέσω λύσεων βασισμένων στη φύση, που λειτουργούν συνδυαστικά για τη μείωση της θερμικής καταπόνησης, τη βελτίωση της αστικής άνεσης και την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής. Έξι σημεία δροσισμού έχουν επιλεγεί για να αναδείξουν πώς οι λύσεις αυτές μπορούν να υποστηρίξουν ανθεκτικές πρακτικές αστικού σχεδιασμού.

Τι είναι οι Λύσεις Βασισμένες στη Φύση (Nature-Based Solutions – NBS);

Οι Λύσεις Βασισμένες στη Φύση (NBS) είναι προσεγγίσεις εμπνευσμένες από τη φύση που αντιμετωπίζουν αστικές προκλήσεις, προσφέροντας ταυτόχρονα περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά οφέλη. Αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο ως από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, τόσο σε επίπεδο προσαρμογής όσο και μετριασμού. Αποτελούν ένα ευρύ πλαίσιο που περιλαμβάνει πρακτικές που αξιοποιούν φυσικές διεργασίες, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα μέσω τοπικά προσαρμοσμένων και αποδοτικών παρεμβάσεων (European Commission, 2021).

Οι NBS περιλαμβάνουν υγροτόπους, πράσινες στέγες, αστικά δάση και κήπους βροχής, οι οποίοι συμβάλλουν ταυτόχρονα στη διαχείριση του νερού, τη μείωση της θερμότητας και την ενίσχυση της βιοποικιλότητας. Σε σύγκριση με τις συμβατικές πράσινες υποδομές, οι NBS αντέχουν και προσαρμόζονται σε ακραία καιρικά φαινόμενα, προσφέροντας μακροχρόνιες λύσεις. Υποστηρίζουν όχι μόνο την αποστράγγιση του νερού, αλλά και τη συγκράτηση, τη διήθηση, την επαναχρησιμοποίηση και την εξατμισοδιαπνοή, τη συνολική δηλαδή ποσότητα νερού που μεταφέρεται στην ατμόσφαιρα από την επιφάνεια του εδάφους (εξάτμιση) και μέσω των φυτών (διαπνοή), αποκαθιστώντας βασικές διεργασίες του φυσικού κύκλου του νερού.

Εικόνα 4. Παράδειγμα κήπου βροχής

Για παράδειγμα (Εικόνα 4) οι κήποι βροχής συλλέγουν και φιλτράρουν το νερό μέσω εδάφους και φυτών, οι φυσικές κατασκευές που ενισχύουν την απορρόφηση του νερού από το έδαφος κατευθύνουν το νερό σε φυτεμένα κανάλια, τα διαπερατά δάπεδα επιτρέπουν την απορρόφηση του νερού στο έδαφος, και τα φυτεμένα υδάτινα στοιχεία αποθηκεύουν προσωρινά όμβρια ύδατα.

Γιατί οι NBS είναι σημαντικές για πόλεις όπως η Αθήνα

Σε πυκνοκατοικημένα περιβάλλοντα όπως η Αθήνα, οι λύσεις αυτές προσφέρουν πολλαπλές υπηρεσίες οικοσυστήματος ταυτόχρονα. Μπορούν να αναζωογονήσουν εγκαταλελειμμένους χώρους, να βελτιώσουν την ποιότητα του αέρα και του νερού και να δημιουργήσουν πιο βιώσιμα αστικά περιβάλλοντα. Είναι επίσης οικονομικά αποδοτικές και απαιτούν σχετικά χαμηλή συντήρηση, αν και προϋποθέτουν τακτική παρακολούθηση και προληπτική διαχείριση (European Commission, 2021).

Ο ρόλος της κοινότητας

Η επιτυχία των NBS εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το τοπικό πλαίσιο και τη συμμετοχή των πολιτών. Η ενεργή εμπλοκή της κοινότητας είναι κρίσιμη, τόσο στον σχεδιασμό όσο και στην αξιολόγηση των λύσεων, ενισχύοντας την αίσθηση συλλογικής ευθύνης.

Η έγκαιρη αντιμετώπιση προκλήσεων συμβάλλει στην αποφυγή αστοχιών και στη μείωση της ανάγκης για πιο δαπανηρές παρεμβάσεις στο μέλλον. Αυτό, ωστόσο, απαιτεί διεπιστημονική συνεργασία, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και μια ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο που προσεγγίζουμε τον αστικό σχεδιασμό.

Προς μια πιο δροσερή και ανθεκτική Αθήνα

Η Αθήνα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σημείο καμπής. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής καθιστούν σαφές ότι οι συμβατικές υποδομές δεν επαρκούν πλέον.

Οι λύσεις βασισμένες στη φύση προσφέρουν μια ρεαλιστική και βιώσιμη διέξοδο. Μέσα από την επανασύνδεση της πόλης με τις φυσικές διεργασίες, μπορούν να μετασχηματίσουν την Αθήνα σε μια πιο ανθεκτική, βιώσιμη και ανθρώπινη πόλη.

Το έργο Cooling Havens δείχνει πώς αυτή η μετάβαση μπορεί να υλοποιηθεί στην πράξη μέσα από καινοτομία, συμμετοχή των πολιτών και οικολογικό σχεδιασμό. Μέσω των πιλοτικών του παρεμβάσεων, το έργο Cooling Havens καταδεικνύει πώς αυτή η μετάβαση μπορεί να υλοποιηθεί στην πράξη, συνδυάζοντας την καινοτομία, τη συμμετοχή της κοινότητας και τον οικολογικό σχεδιασμό. Αυτές οι παρεμβάσεις δεν αφορούν μόνο τους χώρους δροσισμού, αλλά και τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ ανθρώπων, φύσης και αστικού τοπίου.

Σε μια πόλη που διαμορφώνεται από το νερό για χιλιετίες, το μέλλον της Αθήνας μπορεί για άλλη μια φορά να εξαρτηθεί από το να μάθουμε πώς να ζούμε με αυτό.

Συγγραφείς:
Μαρία Τρούλλου, Co-founder, COO, MA in Cultural Studies & New Technologies
María de Lourdes Angeles Topete, Landscape Architect, MSc in Environmental Sciences & Policy
Πολύμνια Δαγτζίδου, Co-founder, CEO

Βιβλιογραφία

Council of Europe (2021). Report “Urbanisation, town planning and landscape” and draft recommendation. 11th CE Conference on the European Landscape Convention, Strasbourg, 26-27 May 2021. CEP-CDCPP (2021) 6E. Available at: https://rm.coe.int/11th-council-of-europe-conference-on-the-european-landscape-convention/1680a249d8

Diakakis, M., et al. (2016) ‘Flood fatalities in Athens, Greece: 1880- 2010.’, Bulletin of the Geological Society of Greece, 47, p. 1407. Available at: https://doi.org/10.12681/bgsg.10962.

Directorate-General for Research and Innovation (European Commission) (2021) Evaluating the impact of nature-based solutions: a handbook for practitioners. Publications Office of the European Union. Available at: https://data.europa.eu/doi/10.2777/244577

Founda, D. and Santamouris, M. (2017) ‘Synergies between Urban Heat Island and Heat Waves in Athens (Greece), during an extremely hot summer (2012)’, Scientific Reports, 7(1), p. 10973. Available at: https://doi.org/10.1038/s41598-017-11407-6.

Pafi, M. et al.(2016) Measuring the Accessibility of Urban Green Areas: A comparison of the Green ESM with other datasets in four European cities. Available at: https://doi.org/10.2788/279663.

Papageorgiou, M. and Gemenetzi, G. (2018) ‘Setting the grounds for the green infrastructure in the metropolitan areas of Athens and Thessaloniki: the role of green space’, European Journal of Environmental Sciences, 8(1), pp. 83–92. Available at: https://doi.org/10.14712/23361964.2018.12.

Sangam, A.C., et al.(2025) ‘From Above the Acropolis: Satellite Analysis of Vegetation and Urban Heat in Athens’, IAAC BLOG, 25 April. Available at: https://blog.iaac.net/from-above-the-acropolis-satellite-analysis-of-vegetation-and-urban-heat-in-athens/ (Accessed: 14 March 2026).

Stroszeck, J. (2021) ‘Water and Water Management’, in D.K. Rogers and J. Neils (eds) The Cambridge Companion to Ancient Athens. Cambridge: Cambridge University Press (Cambridge Companions to the Ancient World), pp. 110–123. Available at: https://doi.org/10.1017/9781108614054.009.

Η αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων απαιτεί κάτι περισσότερο από τεχνολογική καινοτομία ή πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Απαιτεί ενεργή συμμετοχή των πολιτών.

Στην alchemia-nova Greece, η επιστήμη των πολιτών δεν αποτελεί μια παράλληλη δραστηριότητα, αλλά βασική μεθοδολογία που την ενσωματώνουμε στα ευρωπαϊκά έργα στα οποία συμμετέχουμε, όπως το REMEDIES και το Cooling Havens. Μέσα από αυτά, συνεργαζόμαστε με πολίτες για τη συλλογή δεδομένων, τη δοκιμή λύσεων και τον σχεδιασμό ανθεκτικών, και κλιματικά προσαρμοσμένων χώρων.

Τι είναι η επιστήμη των πολιτών;

Η επιστήμη των πολιτών αναφέρεται στην ενεργή συμμετοχή του κοινού σε επιστημονικές διαδικασίες, από τη συλλογή και παρακολούθηση δεδομένων έως τη συνδημιουργία και αξιολόγηση λύσεων, μετατρέπoντας τους πολίτες από παθητικούς παρατηρητές σε ενεργούς συμμετέχοντεςστην κλιματική δράση.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενισχύει συστηματικά αυτή την προσέγγιση, μέσα από προγράμματα όπως το Horizon Europe, αναγνωρίζοντας ότι η συμμετοχή των πολιτών είναι καθοριστική για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, τη διάδοση λύσεων βασισμένων στη φύση, τη μετάβαση στη κυκλική οικονομία, την προστασία της βιοποικιλότητας και τη δημοκρατική συμμετοχή στην Πράσινη Συμφωνία. Με την άμεση συμμετοχή των πολιτών, η Ε.Ε. στοχεύει να διασφαλίσει ότι οι κλιματικές λύσειςδεν είναι μόνο επιστημονικά ορθές, αλλά και κοινωνικά αποδεκτές, εφαρμόσιμες σε μεγάλη κλίμακα και με ισχυρό αντίκτυπο.

Η επιστήμη των πολιτών στο REMEDIES: Μαζί ενάντια στην πλαστική ρύπανση

Ένας βασικός πυλώνας του έργου REMEDIES είναι η εμπλοκή των πολιτών ως υπεύθυνων για τη συλλογή δεδομένων για τη μείωση των πλαστικών αποβλήτων και την προώθηση της αλλαγής συμπεριφοράς. Με την άμεση εμπλοκή των πολιτών, η πλαστική ρύπανση καθίσταται κοινή ευθύνη.

Μέσω δομημένων πρωτοκόλλων και εργαλείων ανοιχτής πρόσβασης, οι πολίτες συμμετέχουν σε:

• Παρακολούθηση απορριμμάτων ακτών: Εθελοντές συλλέγουν και καταγράφουν απορρίμματα με βάση τυποποιημένα πρωτόκολλα και ψηφιακά εργαλεία (Shoreline Marine Litter App). Τα δεδομένα αποθηκεύονται σε μια ευρύτερη μεσογειακή βάση δεδομένων, ενισχύοντας την τεκμηριωμένη χάραξη πολιτικής.
• Μελέτη μικροπλαστικών από πλυντήρια: Πολίτες εφαρμόζουν επιστημονικό πρωτόκολλο για την ανάκτηση και ποσοτικοποίηση των μικροϊνών που απελευθερώνονται από τα συνθετικά υφάσματα κατά την πλύση.
• Δοκιμή καινοτόμων λύσεων μηδενικών αποβλήτων: Σε εργαστήρια όπως αυτά για τις βιοδιασπώμενες επικαλύψεις καλλυντικών από φύκη, οι συμμετέχοντες δοκιμάζουν εναλλακτικές λύσεις χωρίς πλαστική συσκευασία και καταθέτουν τη γνώμη τους για τη χρηστικότητα και την αποδοχή τους.

Η επιστήμη των πολιτών στο Cooling Havens: Σχεδιάζοντας μαζί δροσερές πόλεις

Η κλιματική προσαρμογή των πόλεων δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς τη γνώση και τη συμμετοχή των κατοίκων. Μέσα από το έργο Cooling Havens, συμβάλλουμε στη δημιουργία μικροκλιματικών καταφυγίων στην Αθήνα μέσω μπλε και πράσινων υποδομών και λύσεων βασισμένων στη φύση.

Οι κάτοικοι δεν «ενημερώνονται» απλώς. Συνδιαμορφώνουν παρεμβάσεις που ανταποκρίνονται στις καθημερινές τους ανάγκες. Αυτό το συμμετοχικό μοντέλο ενισχύει την τοπική ιδιοκτησία, την κοινωνική συνοχή, τη μακροπρόθεσμη συντήρηση και βιωσιμότητα των νέων υποδομών και την εμπιστοσύνη μεταξύ δήμων και κοινοτήτων.

Όταν η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή σχεδιάζεται από κοινού, ενσωματώνεται στην καθημερινή ζωή.

Από τη συμμετοχή στη μεταμόρφωση

Η επιστήμη των πολιτών είναι κάτι περισσότερο από απλή συλλογή δεδομένων. Είναι μια καινοτομία στη διακυβέρνηση. Δίνει τη δυνατότητα στα άτομα να κατανοούν τα περιβαλλοντικά συστήματα, να βλέπουν τον αντίκτυπο της συμπεριφοράς τους, να συμβάλλουν στην ανάπτυξη λύσεων και να επηρεάζουν τα τοπικά και ευρωπαϊκά πλαίσια πολιτικής.

Στην alchemia-nova Greece, πιστεύουμε ότι η επιστήμη των πολιτών γεφυρώνει την επιστήμη, με τον σχεδιασμό και την καθημερινή ζωή.

Μέσω έργων όπως τα REMEDIES και τα Cooling Havens, αποδεικνύουμε ότι όταν οι πολίτες γίνονται συνεργάτες, η δράση για το κλίμα γίνεται απτή, τοπική και μετασχηματιστική.

Η περιβαλλοντική μετάβαση δεν μπορεί να υλοποιηθεί για την κοινωνία. Πρέπει να υλοποιηθεί μαζί με την κοινωνία. Και η επιστήμη των πολιτών είναι ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία για να συμβεί αυτό.

Under the topic Greening Cities, funded projects will experiment and deliver tangible innovative solutions on green infrastructure across European cities, for better addressing the biodiversity, pollution, resource and climate challenges, including synergy development with other key policy areas.

Cooling Havens will install a series of neighborhood-specific, water-powered public interventions in Athens, and utilize unique alternative water harnessing techniques to create new blue and green infrastructure inside the city. These interventions will not only act as natural cooling agents, thereby reducing urban heat and mitigating climate change effects, but will also serve as community engagement and educational platforms that raise awareness for water conservation, connect water to community life and history and offer capacity building opportunities to different target groups. The focus is not merely on water conservation but on bringing the water element back into the city, turning it into a key feature of public spaces and incorporating a water-centric ethos into the city’s urban planning and lifestyle.

Alchemia-nova adds an innovative layer to the project, infusing it with circular economy & natured based solutions across various work packages. The project kick-offs on December 1st 2024.